Медот исчезнува пред климатските промени

Nëse doni të lexoni tekstin në gjuhën shqipe, shtypni “Shqip” / За текстот на албански јазик кликнете „Shqip“

  • На околу половина час од центарот на Призрен, во близина на Националниот парк „Шар Планина“ од страната на Косово сместено е селото Билуша. Опкружено со многу природа, и настрана од градската средина, тука своето место го најде и пчеларникот на Шќипе Шала, наречен „Етнику“.

    Нè пречека носејќи маичка со натпис „GRL PWR“, односно „Женска моќ“ напишано со интернет-сленг. Заедно со нејзиниот сопруг Лиридон, овој пчеларник го разработиле во семеен бизнис. Првичната идеја за одгледување пчели и занимавање со оваа специфична работа, дошла токму од неа.

    Приказната на Шала започнала пред околу 13 години, откако посетила саем во Швајцарија каде купила тегла мед. Веднаш потоа започнала да се бави со оваа професија со четири кошници со пчели. Со текот на годините, бројот на кошници само се зголемувал.

    „Работиме заедно со сопругот Лиридон. Без негова помош не би стигнала до тука. Имаме приближно двесте кошници пчели, плус-минус. Медот го продаваме од дома. Имаме и две аптеки на кои им испраќаме бидејќи сме регистриран бизнис. Имаме право да продаваме и на други места, но поголемиот дел од потрошувачите, ни купуваат од дома“, објаснува таа за Радио МОФ.

    Таа е една од ретките пчеларки во регионот на Призрен, а од нејзината работа се инспирирала уште една пчеларка.

    „Верувам дека ќе бидам инспирација за многу други жени“, се надева Шала.

    Покрај главниот пчеларник во Билуша каде што го собираат медот, семејството Шала одржува уште еден пчеларник каде ги размножуваат матиците и го зголемуваат бројот на пчели.

    Нивниот главен пчеларник, објаснуваат дека се наоѓа на територија без пестициди и хербициди

    „Одржливото пчеларство е важно бидејќи пчелите ја опрашуваат природата и медот како производ кој му служи на човекот за многу болести и за финансиски потреби, бидејќи човекот мора да живее од нешто“, велат тие.

    Со нивните колеги пчелари од другата страна на „Шара“ во Северна Македонија и Албанија, соработката засега е само преку социјалните мрежи каде разменуваат идеи и размислувања, но сметаат дека физички, таа ќе биде уште подобра.

    „Таа те каса, но ти ја сакаш“

    Во подножјето на Осоговските Планини, во кочанско Гратче, десетина пчелари бурно дискутираат чиј мед е најубав. Пчеларите од Шарпланинскиот регион ги споделуваат своите мајсторлаци, а оние од Брегалничкиот регион отвораат тегли од нивниот мед за да се вкуси и да се донесе „пресудата“.

    Зоран Зоксимовски, од шарпланинското село Горно Јеловце веќе има добиено награди за квалитетот на неговиот мед. Она што е необично во неговата приказна е што во пчеларството се впуштил и покрај тоа што е алергичен на убод од пчели.

    Објаснува дека неколку пати се случило да биде во многу сериозна здравствена ситуација. Но, со текот на времето научил самиот да се грижи за себе, ставајќи инјекции против алергична реакција.

    „Кога еднаш ме искасаа критично, ме однесоа во болница во Гостивар и кога се освестив реков – Ги продавам сите пчели! Но, кога се вратив кај пчеларникот, се премислив. Тоа е љубовта кон пчелите… те привлекуваат“, вели тој.

    Бил сточар, но откако нашол пчелно семејство во природа започнал да се бави и со пчеларство. Потоа купил уште една кошница, а една добил на подарок. Денес, после седум години има над 60 пчелни семејства.

    „Ми стана љубов. Најпрво мислев дека ќе ги чувам само тие први три кошници, за себе да имам мед. Но, почнаа да се множат самите и ми влезе љубовта и мене и на фамилијата“, објаснува Зоксимовски.

    Љубовта кон овие инсекти ја нагласува и Мухамет Јашари, од тетовското село Вешала, во срцето на Шар Планина. Тој вели дека на Шар Планина има квалитетен ливадски мед, бидејќи природата е чиста – без загадување, прскање или пестициди.

    „Треба да ја сакаш пчелата. Таа те каса, те труе со отров, но ти ја сакаш. Тоа е љубовта“, ни вели тој во смеа.

    За 28 годишниот Денис Бојовски од селото Брвеница пчеларството е хоби, но и страст. Започнал пред четири години, а веќе има повеќе од 20 кошници.

    „Кога ќе влезам во пчеларникот и кога ќе застанам да гледам како организирано работат, тоа ме опушта. Кога гледам како секој си ја работи својата работа, секој има зададена задача и си ја извршуваат. Едноставно придонесуваат за целата природа опрашувајќи ги дрвјата“, вели тој.

    Зоксимовски, Јашари и Бојовски беа дел од групата пчелари од Шарпланинскиот регион кои разменуваа искуства со колегите од Брегалничкиот регион. Инструктори од Здружението „Меден Исток“ ги обучуваа полошките пчелари како на одржлив начин да се справат со еден од најголемите закани по пчелите – крлежот Вароа деструктор.

    „Целта на одржливиот начин е симбиоза на човекот со природата. Сакањето на пчелите и одржување на биодиверзитетот. Употребата на синтетички хемиски средства и други хемикалии пред сè се повеќе штетни за самиот човек, односно пчеларот, отколку за пчелите и во дел од пчелните производи можеби остануваат резидуи ако не се користат како што треба. Во одржливиот начин на пчеларење, кој го применуваме ние во „Меден Исток“, се употребуваат исклучиво органски киселини и биолошка борба против Вароата“, вели магистерот на земјоделски науки Маријан Арсов, член на Јадрената група пчелари од Брегалничкиот регион „Меден Исток“ и едукатор за одржлив начин на пчеларење“.

    Ако нема пчели, нема ни храна

    Арсов повеќе од 25 години се занимава со пчеларство и многу добро знае колку важна улога имаат пчелите во одржување на планетата. Освен директната корист, како што е производството на мед, прополис и восок, тој вели дека индиректната улога на пчеларството, преку опрашувањето, е 150 пати поголема од финансиска гледна точка.

    Според Организацијата за храна и земјоделство на Обединетите Нации (ФАО) 70 од секои 100 земјоделски култури, кои обезбедуваат околу 90% од храната на луѓето, зависат од опрашување од дивите и „припитомените“ пчели. Еден од секој три залаци кои просечен човек ги става во уста се опрашени од пчели, меѓу нив и најголем дел од овошјето и зеленчукот, семињата и јаткастите плодови.

    Но, бројот на пчелите на светско ниво последниве децении е во постојано опаѓање. Иако не постои една причина за овој проблем, како најголеми виновници се издвојуваат уништувањето на природните живеалишта на овие инсекти, пестицидите, болестите и масовното земјоделство. Но, дополнителен проблем, кој надвиснува над судбината на пчелите, и кој сè повеќе се интензивира се климатските промени.

    Растот на температурите предизвикуваат повеќе сушни периоди, има зачестеност на екстремни временски неприлики, додека невообичаено топлите зими предизвикуваат растенијата да ги менуваат своите периоди на цутење и тоа ја пореметува исхраната на пчелите кога излегуваат од хибернацијата.

    „Ние во Македонија, не само во пчеларството туку и во други сектори, климатските промени ги чувствуваме дебело на своја кожа. Пример е ланската година, кога имавме сушен период – повеќе од 40 дена над 40 степени температура. Безпашен период, односно период во кој немаше полен за пчелите и презимените пчелни семејства кои излегоа оваа година се со послаба јачина. Помал број на единки во кошницата. Сето тоа е резултат на климатските промени. Долги сушни периоди со екстремни температури што влијае на секој сектор од земјоделството. Се чувствуваат климатските промени во пчеларството, со тоа што двојно се намалени приходите од пчеларството, како и бројната состојба на пчелните семејства. Оваа година има цели региони во кои има големи загуби на пчелни семејства, баш поради тие климатски промени“, посочува Арсов.

    За сериозноста на ситуацијата сведочи и Ванчо Кировски, претседател на „Меден Исток“. Се занимава со пчеларство од 1993 година, но вели дека додека порано, со добрата природа и големиот развој на пчелните семејства, се амортизираше проблемот со болеста како Вароата, во последно време, со климатските промени, пчеларите се „оставени да се молат“ за убави сончеви денови со многу приноси.

    „Ние самите не сме свесни дека си ја сечеме гранката на која седиме. Не зависи само од нас како пчелари. Ние апелираме, да се освестиме на време сите и да ја зачуваме природата. Затоа што пчелата е најголем опрашувач. Значи индиректно 70-80% придобивки имаат луѓето и граѓаните, а 20-30% останува за пчеларот“, вели Кировски.

    Тој потенцира и друг човечки фактор кој влијае врз пчелната популација – експериментирањето со времето. Според Кировски ова особено е проблематично при разбивањето на градоносните облаци, по што се појавува долг сушен период.

    „Во тој сушен период нема нектарење, нема полен, а поленот е извор на белковини и протеини за развој на пчелните семејства и нивното презимување и раѓање на пчелни единки во самото семејство. Поради тоа се случува оваа година да има голем помор на пчелните семејства во Македонија, баш поради тој сушен период, и индиректно преку недостатокот на полен во пчелните семејства. Мислам дека природата треба да се остави на свое ниво, еве како што е оваа пролет. Да не се разбиваат облаците на секој можен начин, бидејќи – како велат старите – „од град нема глад“, а вака страдаме сите“, додава Кировски.

    Вмрежување на трите региони

    Опколени со мед и локална храна од С. Македонија, Косово и Албанија десетици млади игроорци изведуваа народни танци од трите држави во опкружувањето. Преку регионалниот саем кој се одржа на Попова Шапка беа прикажани убавините на регионот. Поддршката на пчеларите и органското пчеларство беше една од областите на кои се фокусираа организации од овие три држави преку проектот „Одржлива иднина за регионот Шара/Кораб-Коритник“.

    Преку проектот директно се поддржани пчелари од локалното население во овие три заштитени подрачја со цел да се подобри нивното знаење и да се развие меѓусебната комуникација.

    Галерија: Дел од атмосферата на регионалниот саем „Убавините на регионот Шара / Кораб-Коритник кој се одржа на Попова Шапка.

    „Кај пчеларите, во делот на Шар Планина, нема директна соработка, директно меѓусебно да си разменуваат знаења. Но, од друга страна, тие се една многу добра група која многу брзо учи, и без разлика дали ќе се сретнат во Косово, Србија, Албанија или Македонија, многу лесно пренесуваат информации за тоа што е ново на пазарот, каква опрема можат да си купат или разменат и гледаме огромен потенцијал за такви проекти во иднина – каде ќе ги поддржуваме и на некој начин ќе им понудиме само платформа меѓусебно да соработуваат и да разменуваат знаење“, објаснува Фросина Пандурска-Драмиќанин од Македонското еколошко друштво, кои се дел од проектот.

    Според неа еден сегмент од проектот е и практиките во земјоделството, кои се пренесуваат од колено на колено, да не бидат изгубени за идните генерации.

    „Загрижувачки е тоа што ние за 5-10 години ќе немаме трансфер на знаење, бидејќи веќе не се работи дали младите сакаат да се занимаваат со овие традиционални практики, туку ќе ги немаме старите да ги пренесат тие практики. Проектот и самиот по себе нè учи, како подобра до комуницираме со овие групи, но е и одлична платформа за тоа понатаму да се гради. Во луѓето кои ги поддржуваме гледаме индивидуалци и организации кои во иднина ќе бидат ментори, да го шират ова знаење и во иднина во континуитет да имаат мали проекти или субгрантисти кои ќе работат на тоа поле – дали тоа ќе биде туризам, сточарство пчеларство… едноставно акции за заштита на биодиверзитетот“, додава Пандурска-Драмиќанин.

    Сандра Вигар од Еуронатур, кои се партнери во проектот, вели дека нивната идеја била регионален развој заедно со локалното население, со цел токму жителите да станат двигатели во подобрување на нивната сопствена ситуација и да бидат ангажирани во заштитата на природата.

    „Преку нашите анализи идентификувавме дека има бројни причини за негативните трендови на состојбите, а една од најзначајните е дека луѓето се селат, одат во големите градови или се иселуваат од земјата, па имаме голема депопулација. Но, овој регион е од голема важност и сакаме тука да има луѓе кои ќе ги пренесуваат добрите техники и кои припаѓаат на самиот регион“, објаснува Вигар.

    Според Пандурска-Драмиќанин ефектите на нивните активности би се зголемиле доколку институциите заеднички работат на унифициран пристап на заштитените подрачја во трите држави.

    „Без менаџмент плановите, како основен документ за менаџирање на целото подрачје, исто како да немаме никаква стратегија. Тоа се документи кои ги имаат сите три земји, но идејата во иднина би било сите тие посебни документи да бидат унифицирани. Една зона каде што завршува во Македонија, кога влегува во Косово исто така да биде строга зона на заштита, да не биде друга зона. Ние сме многу далеку од тоа да имаме прекугранично унифицирано зонирање за да можеме да зборуваме дека еве ова сега е прекугранично заштитено подрачје, дека има заедничка мониторниг програма, се разменуваат податоци за биодиверзитетот…  Сето тоа е една убава иднина за која се стремиме, меѓутоа претстои многу, многу работа на секое ниво“, објаснува таа.

    На саемот присуствуваше и директорот на Националниот парк „Шар Планина“, Ибрахим Дехари, кој учествуваше во дискусијата за можностите за развој и заштитата на подрачјето. Еден од заклучоците беше дека е потребна поголема соработка помеѓу институциите и локалните и невладините организации.

    „Досега институциите кои управуваа во делот кој сега е прогласен за Национален парк беа неколку, но сега таа улога ја зеде Националниот парк, кој треба да управува со целата територија и со сите ресурси на Шар Планина. Одговорно можам да кажам дека соработката со другите национални паркови ни е одлична, со „Маврово“, „Пелистер“ и „Галичица“. Споделуваме разни информации од делот на управување, заштитата и развојот па и за искуствата кои нас ќе ни требаат, кои ќе ни бидат предизвик – како за ренџерската служба и контролата на целиот Национален парк“, вели Дехари.

    Кога го прашавме како тој во иднина го гледа развојот на пчеларството во Националниот парк, директорот посочи дека разгледуваат можност како донаторите да им помогнат на пчеларите со одредена опрема, како огради кои би спречиле штети по пчелите од дивите животни.

    „Во процедура сме и да сертифицираме одредени производи од Шара, како медот и костенот и други продукти. Па после тоа и да ги брендираме, па со тоа ќе прејдат во производи кои ќе можат да најдат свој пазар. Очекуваме овој процес да трае неколку месеци. Не е едноставно“, додава Дехари.

    „Живееме само со надежта“

    Некои материјали потребни за занимавање со оваа професија во последниот период се поскапени и за 100%, објаснува пчеларот Тони Јосифовски, кој веќе 25 години работи во ова поле. Според него, целата дејност е зависна од увоз, а потребните сандаци и машини се купуваат од Србија.

    Приносот на пчелите исто така е намален поради временските неприлики, па затоа, вели дека се зголемила и цената на природниот мед.

    „Последниве 10 години се катастрофални. Една од поубавите години беше ланската година за охридскиот регион, друго сè беше катастрофа. Последниве 10 години значи, приносите се 5 килограми, дури и помалку од 5 килограми по кошница“, вели Јосифовски.

    Трошоците за лекарства за заштита на пчелите, како и исхраната исто така придонеле за зголемување на цената, вели Јосифовски и додава дека и сегашната средна цена од 600 денари по килограм мед е многу ниска.

    „Ама економската моќ на луѓето, платежната моќ е слаба. Мораме тука, ни ќар, ни зијан да работиме, нешто да правиме“, вели тој, додавајќи дека цена од 800 денари за килограм мед моментално би била најреална.

    Покрај економските проблеми со кои се соочуваат, Јосифовски кој е и претседател на Здружението на пчелари „Охрид“ алармира и за штетите од дивеч со кои се соочуваат пчеларите. Според него, потребно е одредено законско решение за нападите од мечки. Истовремено, посочува дека судските случаи траат и по 4-5 години и вели „кога ќе ти досудат, парите ништо не вредат“.

    Дополнителен проблем според него се и фалсификатите на медот, за кои вели дека ги преплавуваат големите маркети.

    Финансиската криза тешко ги погодува пчеларите, објаснува и претседателот на Сојузот на пчеларски здруженија на Македонија и на пчеларското здружение „Нектар“, Менде Трајковски. 30 години се занимава со пчеларство и вели дека лично сведочи на намалувањето на приносите. Од 2003 година, за која вели дека ќе ја памети целиот живот поради големиот принос, па сè досега, приносот само се намалува.

    Трајковски се сомнева дека зад овој проблем стојат и климатските промени. Па така, апелира до научните институции да се произнесат за ваквата поврзаност. Преку Сојузот се обратиле до Управата за хидрометеоролошки работи, но вели дека добиле нецелосен извештај.

    „Треба научните институции да се произнесат, да ја видиме вистинската причина, ние сме 99.9% убедени дека климатските промени се причина“, смета Трајковски.

    И покрај тоа што вложуваат, Трајковски вели дека има малку приноси, и посочува дека иако субвенциите се добредојдени, тоа не е доволно.

    „Ние уште двапати повеќе од колку што се субвенциите, да речеме 10-тина евра вложуваме сè со цел да ги одржиме пчелните семејства во живот. Како што се отидени цените високо, можеби и повеќе од двапати вложуваме. Ама, заљубени сме во пчелите, не ги оставаме и само се надеваме ‘ајде, следната година, ајде следната година’, можеби 10-тина години наназад само со надежта живееме“, вели Трајковски.

    Со проблеми се соочуваат и пчеларите од Албанија. Дритан Андреу од селото Заград во Албанија околу 5 години произведува мед, но вели дека потребна им е дополнителна помош за да продолжат со оваа професија.

    „Потребна ни е материјална помош, кошници, центрифуги. Дел од овие работи веќе ги имаме, но ни требаат овие поновите, по модерни, нашите се постари“, објаснува Андреу.

    Кога го посетивме во неговиот пчеларник, во текот на летото, цената на медот се движеше околу 18 евра, односно 1.100 денари за килограм. Андреу вели дека за медот кој го продаваат по нарачка има побарувачка и дека досега не дошол до ситуација медот мора да го продава на пазар.

    Несинхронизирани институции

    Од неусогласеност на податоците за бројот на пчелни семејства меѓу надлежните институции, преку немањето анализа за влијанието на климатските промени врз пчеларството до недоволно следење на болестите на пчелите, Државниот завод за ревизија на С. Македонија пред две години утврди голем број забелешки за мерките и политиките за развој на пчеларството во земјава.

    Разликата во податоците од Агенцијата за храна и ветеринарство и Државниот завод за статистика е огромна и секоја година само сè повеќе се зголемува.

    „И покрај постоењето на голема разлика во бројната состојба на пчелните семејства на годишно ниво, не се преземени активности од надлежните институции Министерство за земјоделство, шумарство и водостопанство, Агенцијата за храна и ветеринарство, Агенцијата за финансиска поддршка во земјоделството и руралниот развој и Државниот завод за статистика за утврдување на причините, ниту за утврдување на точниот број пчелни семејства, имајќи предвид дека располагањето со точни и усогласени податоци има големо значење за унапредување и развој на пчеларството во земјава“, укажуваат ревизорите.

    Дополнително ревизорите увиделе дека не е изработен катастар на пчелни пасишта, а подолг период не биле извршени ниту инспекциски контроли во одгледувалиштата на пчели за начинот на употребата на производите кои се означени како опасни за пчелите.

    Од МЗШВ разликата во бројките ја објаснуваат со користењето на различна методологија, како и различниот временски период по кој се врши попис на пчелните семејства. Оттаму напоменуваат дека Државниот завод за статистика последен пат има направено земјоделски попис во 2007 година, а следниот е планиран за октомври 2023 година.

    Од Агенцијата за храна и ветеринарство (АХВ), пак, ни рекоа дека одговорно стојат зад објавените податоци за бројот на одгледувалишта и бројот на пчелни семејства кои се евидентираат во нивниот Ветеринарен информативен систем.

    „Согласно Годишната наредба за здравствена заштита на животните, не Агенцијата за храна и ветеринарство (АХВ), туку одгледувачите на пчели, еднаш годишно, во април, имаат обврска да направат попис на пчелните семејства, а ветеринарните друштва, кои ги вршат и прегледите на здравствената состојба во пчеларниците, бројната состојба на пчелите ја евидентираат во Електронскиот ветеринарен систем на АХВ. Агенцијата врши контрола на работењето на ветеринарните друштва кои работат на терен и ги спроведуваат мерките од Годишната наредба за здравствена заштита на животните, со кои АХВ има склучено договори за спроведување на тие активности. Контроли на пчеларниците АХВ врши само при појава на болести и при сомнеж“, велат од Агенцијата.

    Повеќе пчели и субвенции, а помалку мед

    С. Македонија

    Податоците кои ги добивме од АХВ покажуваат дека во С. Македонија во 2022 година имало 290.879 пчелни семејства и 6.714 одгледувалишта за пчели. Бројот на пчелни семејства во споредба со лани се намалил за 7%, а бројот на пчелари за 6%.

    Од бројките за производство на мед кои ги добивме од МЗШВ, пак, се забележуваат многу отстапувања изминативе неколку години. И покрај континуираниот раст на бројот на пчелните семејства, производството на мед опаѓал. Во 2018 година имало произведено 561,2 тони мед, додека во 2019 биле произведени само 174,5 тони мед. Во 2020 оваа бројка се искачила на 279,7 тони мед, а ланската година, заклучно со јуни, биле произведени 140,6 тони мед.

    Сепак и овие податоци не се совпаѓаат со податоци кои фигурираат на други места. На пример, според Годишниот извештај за земјоделие од 2019 година, а според податоци на Државниот завод за статистика, производството на мед во 2018 изнесувало 475 тони (86 тони разлика во споредба со податоците на МЗШВ), а во 2019 година 953 тони (цели 780 тони разлика од податоците на МЗШВ).

    Дека бројките за произведен мед кои ни ги доставија од МЗШВ се проблематични, покажува и тоа што доколку тие се поделат со бројот на пчелни семејства излегува дека едно пчелно семејство во 2018 година во просек произведувало 2,3 килограми мед, во 2019 произведувало 0,7 килограми мед, а во 2020 година 0,9 килограми мед. Оваа бројка е за околу десет пати пониска од просекот во Косово и Албанија, а е далеку пониска од просекот во Европската Унија, каде едно пчелно семејство во просек произведува преку 20 килограми мед годишно.

    Во врска со финансиската поддршка за пчеларството, од МЗШВ информираат дека за 2021 година исплатени биле 210 милиони денари субвенции на 5.906 пчелари. Последниве пет години субвенциите се зголемени за 60%, додека бројот на опфатени пчелари пораснал за 69%.

    Од Министерството ни изјавија дека од следната година ќе започне новиот модел на субвенционирање, со кој парите ќе се исплаќаат авансно, што би требало да им помогне на сите земјоделци, меѓу кои и пчеларите, навремено да можат да ги користат средствата.

    МЗШВ го препозна значењето на пчеларството и во изминатите четири години, воведе неколку подобрувања кои поволно влијаеа кај пчеларите и стимулираа зголемување на интересот, особено кај младите земјоделци и кај руралните жени. Со воведувањето на законската рамка за продажба од куќен праг, пчеларите се стекнаа со можност на легален начин да го продаваат медот и пчелните производи. Внимававме да бидат соодветно стимулирани и оние пчелари кои произведуваат органски мед, а и оние чии кошници со пчели се поставени на повисоките места, во подрачја со ограничени можности. Дека пчеларењето е профитабилна гранка доказ е и тоа што за мерките од руралната програма, најголем интерес и кај младите земјоделци и кај жените земјоделки има токму за набавка на опрема за пчеларство и пчелни производи“, ни рекоа од МЗШВ.

    Во С. Македонија и понатаму не постои анализа за влијанието на климатските промени врз пчеларството, а од МЗШВ само кратко ни одговорија дека заедно со земјоделците и со меѓународните организации за храна ја следат состојбата и дека заеднички работат во изнаоѓање и креирање на политики за намалување на влијанието од климатските промени.

    На нашето прашање за тоа дали постојат некои иницијативи за брендирање на македонскиот мед, од Министерството ни посочија дека тие секоја година објавуваат повици за финансирање елаборати за заштитена „Географска ознака“, „Ознака за потекло“ или „Традиционален специјалитет“.

    „Со наша финансиска поддршка овозможуваме брендовите кои аплицирале и исполниле услови да можат да го заштитат својот производ. Конкретно во моментов во завршна постапка за заштита на Географски назив се неколку производи меѓу кои и „Беласички костенов мед“, додека постапката за заштита на брендот „Мариовски мед“ е во фаза на изготвување на елаборат, а потоа ќе следи заштита на назив за Географска Ознака, Ознака за Потекло или Традиционален Специјалитет, а стручната комисија ќе одлучи за формата на заштитата“, велат од МЗШВ.

    Косово

    Од податоците кои ги добивме од Министерството за земјоделство, шумарство и рурален развој на Косово може да се види дека бројот на пчелни семејства во периодот од 2016 до 2020 е во постојан раст. Од нешто преку 162 илјади пчелни семејства во 2016, до речиси 263 илјади пчелни семејства пред две години.

    Министерството проценува дека вкупно во Косово има околу 6.500 пчелари, а просечната цена на килограм мед се движи околу 12 евра (740 денари). Во 2019 во земјата биле субвенционирани 3.238 пчелари со вкупно 3 милиони евра.

    Иако субвенциите за пчеларите од 2013 до 2019 година во Косово растеле за 80% годишно, сепак вкупното производство на мед растело доста побавно – со 39%. Куриозитет е што продуктивноста на пчелните семејства во целиот овој временски период забележува пад.

    „Просечната количина на мед произведена по пчелно семејство се проценува дека е 10 килограми, што е многу пониско во споредба со земјите од регионот и Европа (22 килограми по пчелно семејство). Последниве години, климатските промени со потоплите зими и влажноста, како и промената во пролетните и летните годишни времиња го одложија цутењето на растенијата од кои пчелите зависат за нивната храна. Ова е една од причините за ниските приноси кои ги имале косовските земјоделци. Дополнително на тоа, несоодветното аплицирање на пестицидите, особено неоникотиноидите, имаа негативно влијание особено за пчелите лоцирани во близина на земјоделски површини. Според интервјуата направени за секторска студија, грижата за здравјето на пчелите била најтешка задача за земјоделците и многу од нив регистрирале големи загуби на пчели“, велат од косовското Министерство за земјоделство.

    Од Министерството посочуваат дека дел од лекциите кои ги научиле се дека е потребна внимателна евалуација на начинот на кој се даваат субвенциите, како и нивен поголем мониторинг, а истакнуваат и дека многу почетници пчелари го потценуваат знаењето потребно за успешно производство на мед.

    Албанија

    Според податоците на Министерството за земјоделство и рурален развој на Албанија, бројот на пчелни семејства последниве две години забележува драстичен пораст. Додека во периодот од 2017 до 2019 бројот се движел околу 290 илјади пчелни семејства, во 2020 тој се искачил на 358.000, а лани имало 394.000 пчелни семејства.

    Сепак, како и во Косово, растот на пчелните семејства не е следен со растот на производство на мед. Во 2019 во Албанија биле произведени 4.116 тони мед, додека лани произведени биле 4.835 тони мед.

    Во поглед на субвенциите, од Министерството за земјоделство и рурален развој на Албанија ни одговорија дека тие изнесуваат 1.000 леки (8,5 евра) по пчелно семејство за пчеларници кои имаат повеќе од 50 пчелни семејства. Но, оттаму додаваат дека сумата не може да надмине повеќе од 150.000 леки (1.270 евра) по апликант.

    „Изминативе неколку години пчеларството четирикратно се зголеми во бројки. Секторот одлучно се движи кон квалитетно производство. Нашата долгорочна визија е транзиција кон органски производи, кои ја зголемуваат додадената вредност на секторот и приходите на пчеларите“, ни изјавија од Министерството.

    И во Албанија не постои изработена анализа за тоа како климатските промени влијаат врз пчелите и пчеларството. Од Министерството потенцираат дека во иднина ќе продолжат да ги поддржуваат пчеларите преку национални програми, а преку нов закон сакаат да ја зацврстат соработката со организациите на пчелари. Велат дека сите пчелари ќе бидат регистрирани во посебна база на податоци за земјоделието и животните, а ќе бидат изработени и програми за подобрување на пасиштата и мониторинг на движењето на пчелите.

    Светските новински агенции пренесоа дека пандемијата со КОВИД-19 била „златна година за пчелите“ во Албанија, а дел од пчеларите изјавиле дека во 2021 година имале успешна сезона со „процвета на при каква што немало во последниот половина век. Ова, според медиумите, било огромна пресвртница од катастрофалните 2016 и 2017 година кога 40% од пчелните семејства во Албанија изумреле, а пчеларите претрпеле загуба од 60 милиони евра.

    Можат ли институциите да се обединат како пчелите?

    Низ историјата за пчелите и медот се поврзуваат многу интересни и необични приказни и легенди. Пред повеќе од 8.000 години, во пештера во источна Шпанија праисториски уметник насликал човек кој се качува по скали за да собере мед. Пчелите се појавуваат и на монети кои се користеле во Стара Грција, а постојат и записи дека по неговата смрт, Александар Македонски бил поставен во ковчег полн со мед.

    Модерната наука, пак, вели дека овие инсекти се мајстори за комуникација и решавање математички задачи. Медот е познат поради неговите лековити својства, како и тоа што е еден од ретките прехрамбени производи кој нема рок на траење, а специфичен е и посебниот „танц“ кој пчелите го прават за да комуницираат меѓусебно за тоа каде се наоѓа најдобриот извор на храна.

    Но, она што пчеларите кои ги сретнавме при нашето патешествие го истакнуваат како една од најважните карактеристики кои луѓето можат да ги научат од пчелите е вредната работа, организацијата и слогата.

    За да произведе еден килограм мед, една пчела треба да посети четири милиони цветови и да помине растојание еднакво на обиколување на планетата Земја четири пати. Во секое пчелно семејство има посебна хиерархија, каде секоја единка си ја знае својата работа и ја извршува со голема ефикасност, додека овие инсекти имаат и систем за брза реакција кога нивната матица, храната, или пак кошницата се соочени со опасност од надвор. Токму овие техники се инспирација за бројни тимски тренинзи низ светот, кои преку моделот на пчелите се обидуваат да ја подобрат организираноста, комуникацијата, тимската работа и поддршката во компаниите.

    „Тоа е исто како едно добро семејство. Една организирана куќа која живи сложно. Кај пчелите пред сè е слогата и работата. Па така и кај едно наше семејство – доколку сложно работи, се гледа напредок. Доколку има неслога – нема напредок“, ни објаснува младиот Бојовски.

    За да има напредок во напорите за спас на пчелите и зачувување на биодиверзитетот ќе биде потребна токму ваква „пчелна“ организација и слога меѓу многу институции, не само во нашиот регион туку и на глобално нови.

    Европската комисија во јуни усвои револуционерен Предлог-закон за обнова на природата во кој клучен фокус ќе биде ставен спречување на губењето на популациите на опрашувачи до 2030 година. Комисијата исто така предложи намалување на користењето и ризикот од хемиски пестициди за 50% до крајот на деценијава, како и целосна забрана на пестицидите во еколошки чувствителните подрачја кои треба да се зачуваат за опрашувачите кои се под закана.

    „Јас сум по природа оптимист – мислам дека ќе ја добиеме таа битка. Мора да се случи нешто во главата на луѓето, да сфатат дека не треба да се сече гранката на која седиме“, ни порача пчеларот Кировски на крајот на нашиот разговор, додека во позадина се слушаше брмчењето на неговите пчели.

    Автори: Мартин Колоски, Даниел Евросимоски

    *Оваа содржина е овозможена од проектот „Одржлива иднина за регионот Шара-Кораб-Коритник“,  финансиски поддржан од Германската федерална фондација за животна средина (DBU) и од добротворната фондација „Аге В. Јенсен“ (Aage V. Jensen)

  • Mjalti është duke u zhdukur para ndryshimeve klimatike

    Fshati Bilushë ndodhet rreth gjysmë ore nga qendra e Prizrenit, në afërsi të Parkut Kombëtar “Mali Sharr” në anën e Kosovës. E rrethuar me shumë natyrë, dhe larg ambientit të qytetit, gjeti vendin e vet bletaria e Shqipe Shalës, e quajtur “Etniku”.

    Ajo na përshëndeti e veshur me një bluzë ku shkruhej në zhargonin e internetit “GRL PWR” ose “Fuqia e femrës”. Së bashku me burrin e saj Liridon, këtë bletore ata e zhvilluan në një biznes familjar. Ideja fillestare për rritjen e bletëve dhe kryerjen e kësaj pune specifike erdhi prej saj.

    Historia e Shalës filloi rreth 13 vite më parë, pasi ajo vizitoi një panair në Zvicër ku kishte blerë një kavanoz me mjaltë. Menjëherë pas kësaj ajo me katër koshere bletësh filloi të merret me këtë profesion. Me kalimin e viteve, numri i koshereve vetëm rritej.

    Punojmë bashkë me bashkëshortin Liridonin. Pa ndihmën e tij nuk do të kisha arritur këtu. Afërsisht kemi dyqind koshere. Mjaltin e shesim nga shtëpia. Kemi edhe dy barnatore që u dërgojmë sepse jemi biznes i regjistruar. Kemi të drejtë të shesim edhe nëpër vende të tjera, por konsumantorët e shumtë blenë nga shtëpia.

    Ajo është një nga bletaret e pakta në rajonin e Prizrenit dhe prej punës së saj është frymëzuar edhe një bletare tjetër.

    “Besoj se do të jem frymëzim për shumë femra të tjera”, shpreson Shqipja.

    Përveç bletores kryesore në Bilushë ku mbledhin mjaltin, familja Shala mban edhe një bletore tjetër ku mbarështojnë mbretëresha dhe shtojnë numrin e bletëve.

    Bletaria e tyre kryesore, shpjegojnë ata, ndodhet në një territor pa pesticide dhe herbicide

    “Bletaria e qëndrueshme është e rëndësishme sepse bletët polenizojnë natyrën dhe mjalti si produkt që i shërben njeriut për shumë sëmundje dhe për nevoja financiare, sepse njeriu duhet të jetojë nga diçka”, thonë ata.

    Me kolegët e tyre bletërritës në anën tjetër të “Sharës” në Maqedoninë e Veriut dhe Shqipërinë, bashkëpunimi aktualisht është vetëm përmes rrjeteve sociale ku shkëmbehen ide dhe mendime, por besojnë se fizikisht do të jetë edhe më mirë.

    “Ajo ju pickojnë, por ju i doni ato”

    Në rrëzë të maleve të Osogovës, në Gratçe të Koçanit, një duzinë bletarësh po diskutojnë vrullshëm se mjalti i kujt është më i mirë. Bletarët nga rajoni i Malit Sharr ndajnë mjeshtëritë e tyre, dhe ata nga rajoni i Bregalnicës hapin kavanoza me mjaltin e tyre për t’i shijuar dhe për të marrë “verdiktin”.

    Zoran Zoksimovski, nga fshati i Sharrit i Jelovcës së sipërme, tashmë ka marrë çmime për cilësinë e mjaltit. Ajo që është e pazakontë në historinë e tij është se ai u fut në bletari pavarësisht se ishte alergjik ndaj pickimeve të bletëve.

    Ai tregon se disa herë ka qenë në një situatë shumë të rëndë shëndetësore. Por me kalimin e kohës ai mësoi të kujdeset për veten, duke marrë injeksione kundër një reaksioni alergjik.

    “Një herë më pickuan në mënyrë kritike, më dërguan në spitalin e Gostivarit dhe kur më erdhi vetëdija, thashë – po i shes të gjitha bletët! Por kur u ktheva në bletore, ndryshova mendjen. Kjo është dashuria ndaj bletëve… ato të tërheqin”, thotë ai.

    Ai ishte blegtor, por pasi gjeti një familje bletësh në natyrë, filloi bletarinë. Pastaj bleu edhe një koshere, ndërsa tjetrën e mori si dhuratë. Sot pas shtatë vitesh ka mbi 60 familje bletësh.

    “Më lindi në dashuri. Në fillim mendova se do të mbaja vetëm ato tre kosheret e para, sa për të pasur mjaltë për vete. Por ata filluan të shumohen mes vete dhe më lindi dashuria edhe mua edhe familjes sime”, shpjegon Zorani.

    Dashurinë për këto insekte gjithashtu e thekson dhe Muhamed Jashari, nga fshati i Tetovës Veshalla, në zemër të malit Sharr. Ai thotë se në malin Sharr ka mjaltë livadhore cilësore, sepse natyra është e pastër – pa ndotje, spërkatje dhe pesticide.

    “Duhet ta duash bletën. Ajo ju pickojnë, ju helmojnë me helm, por ju e doni ato. Kjo është dashuri”, na thotë ai duke qeshur.

    Për 28-vjeçarin Denis Bojovski nga fshati Bërvenicë, bletaria është hobi, por edhe pasion. Ai filloi katër vjet më parë, dhe tashmë ka më shumë se 20 koshere.

    “Kur hyj në bletore dhe kur ndalem dhe shoh sa të organizuara punojnë, më qetëson. Kur shoh sesi secila pre tyre bën punën e vet, të gjitha kanë një detyrë të caktuar dhe e kryejnë atë. Ato thjesht kontribuojnë për të gjithë natyrën duke polenizuar pemët”, thotë ai.

    Zoki, Shqipja dhe Denisi ishin pjesë e grupit të bletarëve nga rajoni i Sharrit të cilët shkëmbyen përvoja me kolegët e tyre nga rajoni i Bregalnicës. Instruktorët nga Shoqata “Meden Istok” trajnuan bletarët e Pollogut se si të përballen në mënyrë të qëndrueshme me një nga kërcënimet më të mëdha për bletët – rriqrën varroa destructor.

    “Qëllimi i mënyrës së qëndrueshme është simbioza e njeriut me natyrën. Dashuria e bletëve dhe ruajtja e biodiversitetit. Përdorimi i kimikateve sintetike dhe kimikateve të tjera janë kryesisht më të dëmshme për vetë personin, pra bletërritësin, sesa për bletët, dhe mbetjet mund të mbeten në disa nga produktet e bletëve nëse ato nuk përdoren siç duhet. Në metodën e qëndrueshme të bletarisë, të cilën e aplikojmë në “Meden Istok”, përdoren vetëm acidet organike dhe kontrolli biologjik kundër Varroas”, thotë mmagjistri i shkencave bujqësore. Marian Arsov, anëtar i grupit kryesor të bletarëve nga rajoni i Bregalnicës “Meden Istok” dhe edukator për një mënyrë të qëndrueshme të bletarisë”.

    Nëse nuk ka bletë, nuk ka ushqim

    Arsov ka më shumë se 25 vjet që merret me bletari dhe e di shumë mirë se sa rol të rëndësishëm luajnë bletët në ruajtjen e planetit. Përveç përfitimit të drejtpërdrejtë, si prodhimi i mjaltit, propolisit dhe dyllit, ai thotë se roli indirekt i bletarisë, nëpërmjet polenizimit, është 150 herë më i madh nga pikëpamja financiare.

    Sipas Organizatës së Kombeve të Bashkuara për Ushqimin dhe Bujqësinë (FAO), 70 në çdo 100 kultura bujqësore, të cilat sigurojnë rreth 90% të ushqimit të njerëzve, varet nga polenizimi nga bletët e egra dhe “të zbutura”. Një në çdo tre kafshime që një person mesatar vendos në gojën e tij polenizohet nga bletët, duke përfshirë shumicën e frutave dhe perimeve, farave dhe arrave.

    Por numri i bletëve në nivel botëror në dekadat e fundit është në rënie të vazhdueshme. Edhe pse nuk ka asnjë shkak të vetëm për këtë problem, si fajtorët më të mëdhenj për shkatërrimin e habitateve natyrore të këtyre insekteve shquhen, pesticidet, sëmundjet dhe bujqësia masive. Por një problem shtesë, që varet mbi fatin e bletëve dhe që po intensifikohet gjithnjë e më shumë, janë ndryshimet klimatike.

    Rritja e temperaturave po shkakton më shumë periudha të thata ngjarje ekstreme më të shpeshta të motit, ndërsa dimrat jashtëzakonisht të ngrohtë po bëjnë që bimët të ndryshojnë periudhat e tyre të lulëzimit, duke prishur dietën e bletëve ndërsa dalin nga letargjia.

    “Ne në Maqedoni, jo vetëm në bletari, por edhe në sektorë të tjerë, ndryshimet klimatike i ndjejmë thellë në lëkurën tonë. Një shembull është viti i kaluar, kur kemi pasur një periudhë të thatë – më shumë se 40 ditë me temperatura mbi 40 gradë. Një periudhë pa kullota, pra një periudhë në të cilën nuk kishte polen për bletët dhe familjet e bletëve të dimëruara që dolën këtë vit janë me forcë më të dobët. Numër më i vogël i individëve në koshere. E gjithë kjo është rezultat i ndryshimeve klimatike. Periudhat e gjata të thata me temperatura ekstreme që prekin çdo sektor të bujqësisë. Ndihen ndryshimet klimatike në bletari, pasi të ardhurat nga bletaria janë dyfish më pak, por edhe numri i familjeve të bletëve. Këtë vit ka rajone të tëra në të cilat ka humbje të mëdha të familjeve të bletëve, pikërisht për shkak të atyre ndryshimeve klimatike”, thekson Arsov.

    Për seriozitetin e situatës dëshmon edhe Vanço Kirovski, kryetar i “Meden Istokut”. Ai është marrë me bletari që nga viti 1993, por thotë, ndërsa më parë me natyrën e mirë dhe zhvillimin e madh të familjeve të bletëve, amortizohej problemi i sëmundjeve si Varroa, së fundmi, me ndryshimet klimatike, bletarët janë “lënë të luten”, për ditë të bukura me diell me shumë rendimente.

    “Ne vetë nuk jemi të vetëdijshëm që po e presim degën në të cilën jemi ulur. Nuk varet vetëm nga ne si bletarë. U bëjmë thirrje të gjithëve që të ndërgjegjësohen në kohë dhe të ruajnë natyrën. Sepse bleta është pjalmuesi më i madh. Pra, njerëzit dhe qytetarët kanë 70-80% përfitime në mënyrë indirekte, dhe 20-30% i mbetet bletarit”, thotë Kirovski.

    Ai thekson një faktor tjetër njerëzor që ndikon në popullatën e bletëve – eksperimentimin me kohën. Sipas Kirovskit, kjo është veçanërisht problematike gjatë shpërbërjes së reve të breshrit, pas së cilës shfaqet një periudhë e gjatë e thatësirës.

    “Gjatë asaj periudhe të thatë nuk ka mbledhje nektari, nuk ka polen ndërsa poleni është burim proteinash për zhvillimin e familjeve të bletëve dhe dimërimin e tyre, dhe lindjen e bletëve në atë familje. Prandaj ndodh që këtë vit të ketë shuarje të madhe të familjeve të bletëve në Maqedoni, pikërisht për shkak të asaj periudhe të thatë, dhe indirekt përmes mungesës së polenit në familjet e bletëve. Mendoj se natyra duhet lënë në nivelin e saj, ja siç është kjo pranverë. Mos shpërndahen retë në çdo mënyrë të mundshme, sepse – siç thonë më të moshuarit– “nga breshëri nuk ka uri”, ndërsa kështu vuajmë të gjithë”, shton Kirovski.

    Rrjetëzimi i të tre rajoneve

    Të rrethuar me mjaltë dhe ushqim lokal nga Maqedonia e Veriut, Kosova dhe Shqipëria, dhjetëra valltarë të rinj performuan valle popullore nga të tre vendet e zonës përreth. Përmes panairit rajonal që u mbajt në Kodrën e Diellit u shfaqën bukuritë e rajonit. Mbështetja e bletarëve dhe bletarisë organike ishte një nga fushat ku organizatat nga këto tre vende u fokusuan përmes projektit “E  ardhme e qëndrueshme për rajonin e Sharës/Korabit-Koritnikut“.

    Projekti mbështet drejtpërdrejt bletarët nga popullsia lokale në këto tre zona të mbrojtura, me qëllim përmirësimin e njohurive të tyre dhe zhvillimin e komunikimit të ndërsjellë.

    Galeria: Pjesë e atmosferës së panairit rajonal “Bukuritë e rajonit Shar/Korab-Koritnik” që u mbajt në Kodrën e Diellit.

    “Te bletarët, në pjesën e Malit Sharr, nuk ka bashkëpunim të drejtpërdrejtë, për të shkëmbyer njohuritë drejtpërdrejt me njëri-tjetrin. Por nga ana tjetër, ata janë një grup shumë i mirë që mëson shumë shpejt, dhe pa dallim nëse takohen në Kosovë, Serbi, Shqipëri apo Maqedoni, shumë lehtë transmetojnë informacione për atë që ka të re në treg, çfarë pajisje mund të blejnë ose shkëmbejmë dhe shohim një potencial të madh për projekte të tilla në të ardhmen – ku do t’i mbështesim dhe në çfarë mënyre do t’u ofrojmë vetëm një platformë për të bashkëpunuar me njëri-tjetrin dhe të shkëmbejnë njohuri”, shpjegon Frosina Pandurska-Dramiqanin nga Shoqëria Ekologjike e Maqedonisë, të cilët janë pjesë e projektit.

    Sipas saj, një segment i projektit janë edhe praktikat bujqësore, të cilat kalohen brez pas brezi, të mos humbasin për brezat e ardhshëm.

    “Është shqetësuese që pas 5-10 vitesh nuk do të kemi një transferim të njohurive, sepse nuk është më çështja nëse të rinjtë duan të angazhohen në këto praktika tradicionale, por nuk do të kemi të moshuarit për t’i transferuar ato praktika. Vetë projekti na mëson se si të komunikojmë më mirë me këto grupe, por është gjithashtu një platformë e shkëlqyer për ndërtim të mëtejshëm. Në njerëzit që mbështesim, shohim individë dhe organizata që në të ardhmen do të jenë mentorë, për të përhapur këtë njohuri dhe në të ardhmen të kemi vazhdimisht projekte të vogla ose subgrantues të cilët do të punojnë në atë fushë – qoftë turizëm, blegtori, bletari… thjesht veprime për të mbrojtur biodiversitetin”, shton Pandurska-Dramiqanin.

    Sandra Vigar nga Euronatur, të cilët janë partnerë në projekt, thotë se ideja e tyre ishte zhvillimi rajonal së bashku me popullatën vendase, me qëllim që banorët të bëhen shtytës në përmirësimin e gjendjes së tyre dhe të angazhohen në mbrojtjen e natyrës.

    “Nëpërmjet analizave tona kemi evidentuar se ka arsye të shumta për tendencat negative të gjendjeve, ndërsa një nga më të rëndësishmet është se njerëzit shpërngulen, shkojnë në qytetet e mëdha apo shpërngulen jashtë vendit, pra kemi një shpopullim të madh. Por ky rajon ka një rëndësi të madhe dhe ne duam që këtu të ketë njerëz që do të bartin teknikat e mira që i përkasin vetë rajonit”, shpjegon Vigar.

    Sipas Pandurska-Dramiqanin, efektet e aktiviteteve të tyre do të rriteshin nëse institucionet punojnë së bashku në një qasje të unifikuar në zonat e mbrojtura në të tre vendet.

    “Pa plane menaxhimi, si dokument bazë për menaxhimin e gjithë zonës, është njësoj sikur nuk kemi asnjë strategji. Këto janë dokumente që kanë të tre vendet, por ideja në të ardhmen do të ishte që të gjitha ato dokumente të veçanta të unifikohen. Një zonë ku përfundon në Maqedoni, kur hyn në Kosovë, duhet të jetë gjithashtu zonë e rreptë e mbrojtjes, jo zonë tjetër. Jemi shumë larg zonimit të unifikuar ndërkufitar, që të mund të themi që ja tani është një zonë e mbrojtur ndërkufitare, se ka një program të përbashkët monitorimi, shkëmbehen të dhëna për biodiversitetin… Është e gjitha një e ardhme e bukur drejt së cilës synojmë, por ka shumë, shumë punë për të bërë në çdo nivel”, shpjegon ajo.

    Në panair mori pjesë edhe drejtori i Parkut Kombëtar “Mali Sharr” Ibrahim Dehari, i cili mori pjesë në diskutimin për mundësitë e zhvillimit dhe të mbrojtjes së zonës. Një nga konkluzionet ishte se nevojitet më shumë bashkëpunim ndërmjet institucioneve dhe organizatave lokale dhe joqeveritare.

    “Deri më tani, institucionet që menaxhonin pjesën që tani është shpallur Park Kombëtar ishin të pakta, por tani atë rol e ka marrë Parku Kombëtar, i cili duhet të menaxhojë të gjithë territorin dhe të gjitha resurset e Malit Sharr. Me përgjegjësi mund të them se bashkëpunimi ynë me parqet e tjera kombëtare është i shkëlqyeshëm, me “Mavrovën”, “Pelisterin” dhe “Galiçicën”. Ne ndajmë informacione të ndryshme në pjesën e menaxhimit, mbrojtjes dhe zhvillimit, si dhe për përvojat që do të na nevojiten, të cilat do të jenë sfidë për ne – si shërbimi i rojes dhe i kontrollit në të gjithë Parkun Kombëtar”, thotë Dehari.

    Kur e pyetëm se si e sheh zhvillimin e bletarisë në Parkun Kombëtar në të ardhmen, drejtori tregoi se janë duke shqyrtuar mundësinë që donatorët të ndihmojnë bletarët me pajisje të caktuara, si gardhe që do të parandalonin dëmtimin e bletëve nga kafshët e egra.

    “Jemi në proces të certifikimit të disa produkteve nga Sharri, si mjaltin dhe gështenjën dhe produkte të tjera. Pas kësaj edhe t’i brendojmë, që të shndërrohen në produkte që do të mund të gjejnë tregun e tyre. Presim që ky proces të zgjasë disa muaj. Nuk është e thjeshtë”, shton Dehari.

    “Jetojmë vetëm me shpresë”

    Disa materiale të nevojshme për t’u marrë me këtë profesion kohët e fundit janë shtrenjtuar 100%, shpjegon bletari Toni Josifovski, i cili prej 25 vitesh punon në këtë fushë. Sipas tij, i gjithë aktiviteti është i varur nga importi, kurse kosheret dhe makineritë e nevojshme blihen nga Serbia.

    Rendimenti i bletëve është ulur edhe për shkak të kushteve atmosferike, prandaj, thotë ai, është rritur edhe çmimi i mjaltit natyral.

    “10 vitet e fundit kanë qenë katastrofike. Një nga vitet më të mira ishte viti i kaluar për rajonin e Ohrit, gjithçka tjetër ishte katastrofë. Për 10 vitet e fundit rendimentet janë 5 kilogramë, madje më pak se 5 kilogramë për koshere”, thotë Josifovski.

    Në rritjen e çmimit kanë ndikuar edhe shpenzimet e barnave për mbrojtjen e bletëve, por edhe ushqimi, thotë Josifovski dhe shton se çmimi mesatar aktual prej 600 denarë për kilogram mjaltë, është shumë i ulët.

    “Por fuqia ekonomike e njerëzve, fuqia blerëse është e dobët. Duhet të punojmë këtu, duhet të bëjmë diçka”, thotë ai, duke shtuar se çmimi prej 800 denarë për kilogram mjaltë për momentin do të ishte më realistik.

    Përveç problemeve ekonomike me të cilat ballafaqohen, Josifovski, i cili është edhe kryetar i Shoqatës së Bletarëve “Ohrid”, paralajmëron edhe për dëmet nga kafshët e egra me të cilat përballen bletarët. Sipas tij, duhet një zgjidhje ligjore për sulmet nga arinjtë. Njëkohësisht ai tregon se çështjet gjyqësore zgjasin edhe nga 4-5 vjet dhe thotë “kur do të përfundojë gjykimi, paratë nuk vlejnë asgjë”.

    Sipas tij, problem shtesë është edhe mjalti fallco, për të cilin thotë se po vërshon tregjet e mëdha.

    Kriza financiare po i godet rëndë bletarët, sqaron kryetari i Unionit të Shoqatave të Bletarëve të Maqedonisë dhe shoqatës së bletarisë “Nektar”, Mende Trajkovski. Ai ka 30 vite që merret me bletari dhe thotë se personalisht ka qenë dëshmitar i rënies së rendimenteve. Që nga viti 2003, për të cilin thotë se do ta mbajë mend gjatë gjithë jetës për shkak të rendimentit të madh, deri më tani rendimenti shënon vetëm rënie.

    Trajkovski dyshon se edhe ndryshimet klimatike qëndrojnë pas këtij problemi. Kështu, ai apelon që institucionet shkencore të prononcohen për një lidhje të tillë. Përmes Unionit janë drejtuar te Drejtoria për Çështje Hidrometeorologjike, por thonë se kanë marrë raport jo të plotë.

    “Institucionet shkencore duhet të prononcohen, të shohim arsyen e vërtetë, ne jemi 99.9% të bindur se ndryshimi klimatik është arsyeja”, thotë Trajkovski.

    Pavarësisht investimit, Trajkovski thotë se ka rendiment të vogël dhe thekson se edhe pse subvencionet janë të mirëseardhura, nuk mjaftojnë.

    “Ne investojmë dyfishin e subvencioneve, të themi 10 euro, vetëm për të mbajtur gjallë familjet e bletëve. Meqenëse çmimet janë rritur, mund të kemi investuar më shumë se dy herë. Por, jemi të dashuruar me bletët, nuk i lëmë dhe vetëm shpresojmë ‘hajde vitin tjetër, hajde vitin tjetër’, ndoshta 10 vjet me radhë jetojmë vetëm me shpresë”, thotë Trajkovski.

    Me probleme po përballen edhe bletarët nga Shqipëria. Dritan Andreu nga fshati Zagrad i Shqipërisë ka rreth 5 vite që prodhon mjaltë, por thotë se kanë nevojë për ndihmë shtesë për të vazhduar me këtë profesion.

    “Kemi nevojë për ndihmë materiale, koshere, centrifuga. Disa nga këto i kemi tashmë, por na duhen më të reja, më moderne, tonat janë më të vjetra”, shpjegon Andreu.

    Kur e vizituam në bletoren e tij, gjatë verës çmimi i mjaltit ishte rreth 18 euro, gjegjësisht 1100 denarë për kilogram. Andreu thotë se ka kërkesë për mjaltin që e shet me porosi dhe se ende nuk ka ardhur në një situatë që duhet ta shesë mjaltin në treg.

    Institucione të pasinkronizuara

    Nga mospërputhja e të dhënave për numrin e familjeve të bletëve mes institucioneve kompetente, përmes mungesës së analizës së ndikimit të ndryshimeve klimatike mbi bletarinë e deri te monitorimi i pamjaftueshëm i sëmundjeve të bletëve, Enti Shtetëror për Revizion i Maqedonisë së Veriut para dy vjet konstatoi një numër të madh vërejtjesh për masat dhe politikat për zhvillimin e bletarisë në vend.

    Dallimi në të dhënat nga Agjencia e Ushqimit dhe Veterinarisë dhe Entit Shtetëror të Statistikave, është i madh dhe çdo vit vetëm sa vjen e rritet.

    “Përkundër ekzistimit të një dallimi të madh në numrin e familjeve të bletëve në nivel vjetor, nuk janë ndërmarrë veprime nga institucionet kompetente, Ministria e Bujqësisë, Pylltarisë dhe Ekonomisë së Ujërave, Agjencia për Ushqim dhe Veterinari, Agjencia për Mbështetje Financiare në Bujqësi dhe Zhvillim Rural dhe Enti Shtetëror për Statistika, për të përcaktuar shkaqet, as për të përcaktuar numrin e saktë të familjeve të bletëve, duke pasur parasysh se disponueshmëria e të dhënave të sakta dhe të harmonizuara ka një rëndësi të madhe për avancimin dhe zhvillimin e bletarisë në vend”, theksojnë revizorët.

    Gjithashtu, revizorët kanë konstatuar se nuk është krijuar kadastër i kullotave të bletëve dhe për një periudhë të gjatë kohore nuk janë bërë kontrolle inspektuese në fermat e bletëve për mënyrën e përdorimit të produkteve të shënuara si të rrezikshme për bletët.

    Ministria e Bujqësisë e shpjegon dallimin në shifra me përdorimin e një metodologjie të ndryshme, si dhe periudhën e ndryshme kohore sipas së cilës kryhet regjistrimi i familjeve të bletëve. Nga aty theksojnë se Enti Shtetëror i Statistikave për herë të fundit ka bërë regjistrimin e bujqësisë në vitin 2007, ndërsa ai i radhës është planifikuar për tetor të vitit 2023.

    Nga Agjencia për Ushqim dhe Veterinari (AUV), nga ana tjetër, na thanë se janë përgjegjëse për të dhënat e publikuara për numrin e fermave dhe numrin e familjeve të bletëve që janë të evidentuara në Sistemin Informativ Veterinar të tyre.

    “Sipas Urdhrit Vjetor për Mbrojtjen e Shëndetit të Kafshëve, jo Agjencia e Ushqimit dhe Veterinarisë (AUV), por bletarët, një herë në vit, në muajin prill, janë të detyruar të bëjnë inventarizimin e familjeve të bletëve, ndërsa shoqatat veterinare, të cilat kryejë inspektimet e gjendjes shëndetësore në bletore, gjendjen numerike të bletëve e evidentojnë në Sistemin Elektronik Veterinar të AUV-së. Agjencia kontrollon punën e shoqërive veterinare që punojnë në terren dhe zbatojnë masat nga Urdhri Vjetor për mbrojtjen e shëndetit të kafshëve, me të cilin AUV ka lidhur marrëveshje për realizimin e këtyre aktiviteteve. Kontrollet e bletoreve kryhen nga AUV-ja, vetëm në rast sëmundjesh dhe në rast dyshimi”, thonë nga Agjencia.

    Më shumë bletë dhe subvencione, më pak mjaltë

    M. së Veriut

    Të dhënat që morëm nga AUV-ja, tregojnë se në vitin 2022, Maqedonia e Veriut kishte 290.879 familje bletësh dhe 6.714 ferma bletësh. Krahasuar me vitin e kaluar, numri i familjeve të bletëve është ulur me 7%, ndërsa ai i bletarëve me 6%.

    Nga shifrat për prodhimin e mjaltit që kemi marrë nga Ministria e Bujqësisë, vërehen shumë reterimeve në vitet e fundit. Pavarësisht rritjes së vazhdueshme të numrit të familjeve të bletëve, prodhimi i mjaltit ka shënuar rënie. Në vitin 2018 janë prodhuar 561,2 ton mjaltë, ndërsa në vitin 2019 janë prodhuar vetëm 174,5 ton mjaltë. Në vitin 2020, ky numër u rrit në 279,7 ton mjaltë, ndërsa vitin e kaluar në qershor u prodhuan 140,6 ton mjaltë.

    Megjithatë, këto të dhëna nuk përputhen me të dhënat që figurojnë diku tjetër. Për shembull, sipas Raportit vjetor për bujqësi 2019, dhe sipas të dhënave të Entit Shtetëror të Statistikave, prodhimi i mjaltit në vitin 2018 ishte 475 ton (86 ton dallim në krahasim me të dhënat e Ministrisë së Bujqësisë), ndërsa në vitin 2019 953 ton (plot 780 tonë diferencë nga të dhënat e Ministrisë së Bujqësisë).

    Fakti që shifrat për mjaltin e prodhuar që na jep Ministria e Bujqësisë dhe Pylltarisë janë problematike, tregon edhe ajo se nëse pjesëtohen me numrin e familjeve të bletëve, rezulton se në vitin 2018, një familje bletësh ka prodhuar mesatarisht 2,3 kilogramë mjaltë, në vitin 2019 ka prodhuar 0,7 kilogramë mjaltë, ndërsa në vitin 2020 0,9 kilogramë mjaltë. Kjo shifër është rreth dhjetë herë më e ulët se mesatarja në Kosovë dhe Shqipëri dhe është shumë më e ulët se mesatarja në Bashkimin Evropian, ku një familje bletësh prodhon mesatarisht mbi 20 kilogramë mjaltë në vit.

    Në lidhje me mbështetjen financiare për bletarinë, Ministria e Bujqësisë dhe Pylltarisë informon se për vitin 2021 janë paguar 210 milionë denarë subvencione për 5.906 bletarë. Në pesë vitet e fundit subvencionet janë rritur me 60%, ndërsa numri i bletarëve të përfshirë, është rritur për 69%.

    Nga Ministria na thanë se vitin e ardhshëm do të fillojë modeli i ri i subvencionimit, me të cilin paratë do të paguhen paraprakisht, gjë që duhet t’i ndihmojë të gjithë fermerët, përfshirë edhe bletarët, të kenë mundësi t’i përdorin mjetet në kohën e duhur.

    “Ministria e Bujqësisë e ka njohur rëndësinë e bletarisë dhe në katër vitet e fundit ka bërë disa përmirësime që kanë ndikuar pozitivisht te bletarët dhe kanë nxitur rritje të interesit, veçanërisht tek fermerët e rinj dhe gratë rurale. Me vendosjen e kuadrit ligjor për shitjen nga shtëpia, bletarët fituan mundësinë e shitjes legale të mjaltit dhe produkteve të bletëve. Jemi kujdesur që ata bletarë që prodhojnë mjaltë organik dhe ata bletarët e të cilëve janë vendosur në vende më të larta, në zona me mundësi të kufizuara, të stimulohen në mënyrë adekuate. Që bletaria është një degë fitimprurëse, dëshmon fakti se për masat e programit rural, interesimi më i madh tek fermerët e rinj dhe tek fermeret femra është pikërisht për blerjen e pajisjeve për bletarinë dhe prodhimet e bletës”, na thanë nga Ministria e Bujqësisë dhe Pylltarisë.

    Në Maqedoninë e Veriut ende nuk ka një analizë të ndikimit të ndryshimeve klimatike në bletari, dhe MBPEU vetëm na dha një përgjigje të shkurtër se së bashku me fermerët dhe organizatat ndërkombëtare të ushqimit po e monitorojnë situatën dhe se po punojnë së bashku për gjetjen dhe krijimin e politikave për të reduktuar ndikimin e ndryshimeve klimatike.

    Në pyetjen tonë se a ka ndonjë iniciativë për brendimin e mjaltit të Maqedonisë, nga Ministria na theksuan se çdo vit publikojnë thirrje për raporte financimi për “Shënim gjeografik”, “Shënim për origjinën” ose “Specialitet tradicional”.

    “Me mbështetjen tonë financiare u mundësojmë brandeve që kanë aplikuar dhe plotësojnë kushtet që të mund të mbrojnë produktin e tyre. Në veçanti, disa produkte aktualisht janë në procedurë përfundimtare për mbrojtjen e emrit gjeografik, ndër të cilët “Mjalti i gështenjës Belasiçki”, ndërsa procedura për mbrojtjen e markës “Mariovski Med” (mjalti i Mariovës) është në fazën e përpilimit të raportit, dhe më pas do të vijojë mbrojtja e Shënimit Gjeografik, Shënimi i Origjinës apo Specialiteti Tradicional dhe komisioni i ekspertëve do të vendosë për formën e mbrojtjes”, thonë nga MBPEU.

    Kosova

    Nga të dhënat që kemi marrë nga Ministria e Bujqësisë, Pylltarisë dhe Zhvillimit Rural të Kosovës, shihet se numri i familjeve të bletëve në periudhën 2016-2020 është në rritje të vazhdueshme. Nga pak më shumë se 162 mijë familje bletësh në vitin 2016, në gati 263 mijë familje bletësh dy vite më parë.

    Ministria vlerëson se gjithsej në Kosovë ka rreth 6500 bletarë, ndërsa çmimi mesatar i një kilogrami mjaltë është rreth 12 euro (740 denarë). Në vitin 2019 në vendin janë subvencionuar 3238 bletarë me gjithsej 3 milionë euro.

    Edhe pse subvencionet për bletarët nga viti 2013 deri në vitin 2019 në Kosovë u rritën me 80% në vit, prodhimi i përgjithshëm i mjaltit u rrit shumë më ngadalë – për 39%. Është kuriozitet që produktiviteti i familjeve të bletëve gjatë gjithë kësaj periudhe kohore ka shënuar rënie.

    “Sasia mesatare e mjaltit të prodhuar për familje bletësh vlerësohet të jetë 10 kilogramë, që është shumë më e ulët në krahasim me vendet e rajonit dhe Evropës (22 kilogramë për familje bletësh). Vitet e fundit, ndryshimi i klimës me dimër dhe lagështi më të ngrohtë, si dhe zhvendosja e stinëve të pranverës dhe verës, ka vonuar lulëzimin e bimëve nga të cilat bletët varen për ushqim. Kjo është një nga arsyet e rendimenteve të ulëta që përjetojnë fermerët kosovarë. Përveç kësaj, aplikimi i papërshtatshëm i pesticideve, veçanërisht i neonikotinoideve, patën një ndikim negativ veçanërisht për bletët që ndodhen pranë zonave bujqësore. Sipas intervistave të bëra për një studim sektorial, kujdesi për shëndetin e bletëve ka qenë detyra më e vështirë për fermerët dhe shumë prej tyre kanë shënuar humbje të mëdha të bletëve”, thuhet në Ministrinë e Bujqësisë së Kosovës.

    Ministria thekson se një pjesë e mësimeve që kanë nxjerrë është se nevojitet një vlerësim i kujdesshëm i mënyrës së dhënies së subvencioneve, si dhe monitorimi më i madh i tyre, si dhe theksojnë se shumë bletarë fillestarë nënvlerësojnë njohuritë e nevojshme për prodhim të suksesshëm të mjaltit.

    Shqipëria

    Sipas të dhënave të Ministrisë së Bujqësisë dhe Zhvillimit Rural të Shqipërisë, numri i familjeve të bletëve ka shënuar një rritje drastike në dy vitet e fundit. Përderisa në periudhën 2017-2019 numri ishte rreth 290 mijë familje bletësh, në vitin 2020 u rrit në 358 mijë, ndërsa vitin e kaluar ishin 394 mijë familje bletësh.

    Megjithatë, si në Kosovë, rritja e familjeve të bletëve nuk është përcjellë me rritjen e prodhimit të mjaltit. Në vitin 2019 në Shqipëri janë prodhuar 4116 ton mjaltë, ndërsa vitin e kaluar janë prodhuar 4835 ton mjaltë.

    Për sa i përket subvencioneve, Ministria e Bujqësisë dhe Zhvillimit Rural e Shqipërisë na është përgjigjur se subvencionet janë 1000 lekë (8,5 euro) për familje bletësh për bletarit që kanë më shumë se 50 familje bletësh. Por nga ata shtojnë se shuma nuk mund të kalojë më shumë se 150.000 lekë (1.270 euro) për aplikant.

    “Gjatë viteve të fundit, bletaria është katërfishuar në numër. Sektori po ecën me vendosmëri drejt prodhimit cilësor. Vizioni ynë afatgjatë është një kalim drejt produkteve organike, të cilat rrisin vlerën e shtuar të sektorit dhe të ardhurat e bletarëve”, thonë nga Ministria.

    Edhe në Shqipëri nuk ka asnjë analizë në lidhje me atë sesi ndryshimet klimatike ndikojnë mbi bletët dhe bletarinë. Ministria thekson se edhe në të ardhmen do të vazhdojnë të mbështesin bletarët përmes programeve kombëtare, ndërsa përmes një ligji të ri duan të forcojnë bashkëpunimin me organizatat e bletarëve. Thonë se të gjithë bletarët do të regjistrohen në një bazë të posaçme të dhënash për bujqësinë dhe kafshët, ndërkaq do të zhvillohen programe për përmirësimin e kullotave dhe monitorimin e lëvizjes së bletëve.

    Agjencitë botërore të lajmeve raportuan se pandemia e COVID-19 ishte një “vit i artë për bletët” në Shqipëri dhe disa nga bletarët deklaruan se në vitin 2021 patën një sezon të suksesshëm me një “lulëzim bletësh që nuk është parë në gjysmë shekullin e fundit. Kjo, sipas mediave, ishte një kthesë e madhe nga viti 2016 dhe 2017 kur vdiqën 40% e familjeve të bletëve në Shqipëri dhe bletarët pësuan një humbje prej 60 milionë eurosh.

    A mund të bashkohen institucionet si bletët?

    Për bletët dhe mjaltin gjatë historisë janë të lidhura shumë histori dhe legjenda interesante dhe të pazakonta. Më shumë se 8000 vjet më parë, në një shpellë në lindje të Spanjës, një artist parahistorik kishte pikturuar një burrë që ngjitet në një shkallë për të mbledhur mjaltë. Bletët shfaqen edhe në monedha të cilat janë përdorur në Greqinë e Vjetër, por ka edhe shënime që pas vdekjes së tij, Aleksandri i Madh ishte vendosur në një arkivol plot me mjaltë.

    Shkenca moderne, megjithatë, thotë se këto insekte janë mjeshtër për komunikim dhe zgjidhjen e problemeve matematikore. Mjalti është i njohur për vetitë e tij mjekësore, si dhe është një nga produktet e rralla ushqimore i cili nuk ka datë skadence, dhe është gjithashtu specifike “vallëzimi” i veçantë që bëjnë bletët për të komunikuar me njëra-tjetrën se ku është burimi më i mirë ushqimor.

    Por ajo që bletarët që takuam në udhëtimin tonë theksojnë si një nga tiparet më të rëndësishme që njerëzit mund të mësojnë nga bletët është puna e palodhur, organizimi dhe harmonia.

    Për tu prodhuar një kilogram mjaltë, një bletë duhet të vizitojë katër milionë lule dhe të udhëtojë një distancë të barabartë me të rrotulluar planetin Tokë katër herë. Në çdo familje bletësh ka një hierarki të veçantë, ku çdo individ e njeh punën e tij dhe e kryen me efikasitet të madh, ndërkohë që këto insekte kanë edhe një sistem reagimi të shpejtë kur mbretëresha, ushqimi apo kosherja e tyre përballet me rrezik nga jashtë. Këto teknika janë frymëzim për trajnime të shumta ekipore në mbarë botën, të cilat përmes modelit të bletës përpiqen të përmirësojnë organizimin, komunikimin, punën ekipore dhe mbështetjen në kompani.

    “Kjo është njëjtë si një familje e mirë”. Një shtëpi e organizuar që jeton në harmoni. Me bletët, harmonia dhe puna janë para së gjithash. Kështu është me një nga familjet tona – nëse gjërat janë të harmonizuara, shihet përparim. Nëse ka përçarje – nuk ka përparim”, shpjegon i riu Bojovski.

    Për të bërë progres në përpjekjet për të shpëtuar bletët dhe për të ruajtur biodiversitetin, do të nevojitet pikërisht ky lloj organizimi i “bletëve” dhe harmoni mes shumë institucioneve, jo vetëm në rajonin tonë por edhe në nivel global.

    Komisioni Evropian në qershor miratoi një projektligj revolucionar për restaurimin e natyrës në të cilën fokusi kryesor do të jetë parandalimi i humbjes së popullatave të pjalmuesve deri në vitin 2030. Komisioni propozoi gjithashtu uljen e përdorimit dhe rrezikut të pesticideve kimike me 50% deri në fund të dekadës, si dhe një ndalim të plotë të pesticideve në zonat ekologjikisht të ndjeshme që duhet të ruhen për pjalmuesit që janë nën kërcënim.

    “Nga natyra jam një optimist – mendoj se ne do ta fitojmë atë betejë. Diçka duhet të ndodhë në kokat e njerëzve, që të kuptojnë se dega ku jemi ulur nuk duhet të pritet”, na tha në fund të bisedës tonë bletari Kirovski, ndërsa në sfond dëgjohej gumëzhima e bletëve të tij.

    Autorë: Martin Koloski, Daniel Evrosimoski

    *Kjo përmbajtje u mundësua nga  projekti “E ardhmja e qëndrueshme për rajonin Sharr-Korab-Koritnik”, i mbështetur financiarisht nga Fondacioni Federal Gjerman i Mjedisit (DBU) dhe fondacioni bamirës “Age V. Jensen” (Aage V. Jensen)